{"id":2508,"date":"2024-09-06T15:18:44","date_gmt":"2024-09-06T15:18:44","guid":{"rendered":"https:\/\/cyfryzacja.org\/?p=2508"},"modified":"2025-04-06T19:58:08","modified_gmt":"2025-04-06T19:58:08","slug":"odpornosc-cyfrowa-w-erze-postepujacej-cyfryzacji-od-antycypacji-do-opoznienia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wiadomosci\/odpornosc-cyfrowa-w-erze-postepujacej-cyfryzacji-od-antycypacji-do-opoznienia\/","title":{"rendered":"Digital resilience in the age of progressive digitisation: from anticipation to delay"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W dyskursie publicznym XXI wieku odporno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie popularnym poj\u0119ciem, kiedy Amerykanie namacalnie przekonali si\u0119 11 wrze\u015bnia 2001 roku, \u017ce zderzenie cywilizacji jest realne i nieuniknione [Huntington 1997]. Wskutek tego i podobnych wydarze\u0144 i rosn\u0105cej roli medi\u00f3w zacz\u0119to coraz wi\u0119cej m\u00f3wi\u0107 i pisa\u0107 o ludzkiej wytrzyma\u0142o\u015bci i wytrzyma\u0142o\u015bci wsp\u00f3lnot narodowych. Temat ten wr\u00f3ci\u0142 ze zwielokrotnion\u0105 si\u0142\u0105 i na niespotykan\u0105 dot\u0105d skal\u0119 po wybuchu pandemii COVID-19. Pandemia by\u0142a\/jest wyczerpuj\u0105ca, przera\u017caj\u0105ca i traumatyczna. Badania przeprowadzone podczas jej pocz\u0105tkowych fal, pokaza\u0142y nasilenie depresji, l\u0119ku i samotno\u015bci. Odporno\u015b\u0107 psychiczna, cho\u0107 definiowana na wiele sposob\u00f3w, mo\u017ce w najprostszej postaci by\u0107 postrzegana, jako zdolno\u015b\u0107 do przetrwania i powrotu do r\u00f3wnowagi po do\u015bwiadczeniu przeciwno\u015bci losu [Southwick, Dennis, DePierro 2024, s. 2-9].<\/p>\n\n\n\n

Kolejnym wydarzeniem, kt\u00f3ry silnie wp\u0142yn\u0119\u0142o na postrzeganie odporno\u015bci by\u0142a podzielona na lata agresja Federacji Rosyjskiej na terytorium Ukrainy, kt\u00f3ra w postaci pe\u0142noskalowej wojny trwa od lutego 2022 roku za nasz\u0105 wschodni\u0105 granic\u0105. Odporno\u015b\u0107 pa\u0144stwa (ang. state resilience) postrzegana jako zdolno\u015b\u0107 kraju do przewidywania, przygotowania si\u0119, reagowania i adaptacji do zmian, zagro\u017ce\u0144, kryzys\u00f3w i innych powa\u017cnych wyzwa\u0144, zachowuj\u0105c przy tym podstawowe funkcje i struktury [Boin, van Eten 2013], sta\u0142a si\u0119 tematem szczeg\u00f3lnym dla rz\u0105dz\u0105cych pa\u0144stwami granicz\u0105cymi z Ukrain\u0105 i Rosj\u0105. Nowatorstwo sytuacji nie polega\u0142o na tym, \u017ce zmieni\u0142a si\u0119 diametralnie technika dzia\u0142a\u0144 wojennych, ale na wolnym dost\u0119pie do informacji, kt\u00f3re dociera\u0142y z frontu. Dezinformacja, niepotwierdzone doniesienia by\u0142y na porz\u0105dku dziennym a to wszystko by\u0142o jeszcze podlane ogromn\u0105 dawk\u0105 war content pochodz\u0105cych z medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych. Pierwsze tygodnie, miesi\u0105ce wojny na Ukrainie sprawi\u0142y, \u017ce zainteresowanie t\u0105 tematyk\u0105 prze\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na intensywne u\u017cywanie narz\u0119dzi cyfrowych przez samych Ukrai\u0144c\u00f3w, a tak\u017ce przez ludzi zamieszkuj\u0105cych \u201ew pobli\u017cu\u201d konfliktu w pa\u0144stwach europejskich i Bliskiego Wschodu.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce do trwaj\u0105cej ju\u017c od kilku lat dyskusji mocno zacz\u0119\u0142y przebija\u0107 si\u0119 w\u0105tki geopolityczne i mi\u0119dzy innymi zacz\u0119to m\u00f3wi\u0107 o odporno\u015bci pa\u0144stwa, cyberbezpiecze\u0144stwie, fake newsach, adaptacji spo\u0142ecznej. Utrzymanie ci\u0105g\u0142o\u015bci kluczowych funkcji pa\u0144stwa wobec prawdopodobnych zagro\u017ce\u0144 zewn\u0119trznych sta\u0142o si\u0119 kluczowym tematem debaty publicznej. Zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 pytania o planowanie strategiczne, zarz\u0105dzanie kryzysowe, d\u0142ugoterminowe planowanie, o ochron\u0119 infrastruktury krytycznej. Przyk\u0142ady z innych kraj\u00f3w zacz\u0119\u0142y by\u0107 sprawdzane i pojawi\u0142y si\u0119 postulaty aplikacji tych rozwi\u0105za\u0144 w warunkach polskich. Eskalacja wojny na Ukrainie na nowo pokaza\u0142a, \u017ce budowanie odporno\u015bci pa\u0144stwa to proces ci\u0105g\u0142y, wymagaj\u0105cy zaanga\u017cowania nie tylko rz\u0105du, ale tak\u017ce sektora prywatnego, organizacji pozarz\u0105dowych i ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa. Skuteczna strategia odporno\u015bci musi by\u0107 elastyczna i adaptacyjna, zdolna do ewolucji w odpowiedzi na zmieniaj\u0105ce si\u0119 zagro\u017cenia i wyzwania [Bartosiak, Budzisz 2022]. Post\u0119puj\u0105ca cyfryzacja sprawi\u0142a, \u017ce problemy zwi\u0105zane z wybuchem konfliktu, kt\u00f3re by\u0142y jedynie sfer\u0105 plan\u00f3w ewentualno\u015bciowych rozwijanych w zaciszu gabinet\u00f3w os\u00f3b odpowiedzialnych za Polsk\u0119, wybija\u0142y si\u0119 na czo\u0142o debaty publicznej. Media wolnego kroku jakimi s\u0105 telewizje, prasa czy radio bazowa\u0142y na mediach nowoczesnych, dost\u0119pnych na jedno skinienie.<\/p>\n\n\n\n

W erze post\u0119puj\u0105cej cyfryzacji, odporno\u015b\u0107 cyfrowa sta\u0142a si\u0119 kluczowym wyzwaniem dla wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stw. \u015awiadomo\u015b\u0107 tego zjawiska w\u015br\u00f3d u\u017cytkownik\u00f3w r\u00f3\u017cnorodnych urz\u0105dze\u0144 elektronicznych, od smartwatchy, przez laptopy po inteligentne telewizory, nabiera coraz wi\u0119kszego znaczenia. Obecna skala globalnej dost\u0119pno\u015bci zaawansowanych technologii jest bezprecedensowa [Schwab 2017]. W tym kontek\u015bcie, coraz cz\u0119\u015bciej podnosi si\u0119 kwesti\u0119 braku skutecznej kontroli nad korporacjami technologicznymi, kt\u00f3re swoj\u0105 pot\u0119g\u0119 zbudowa\u0142y na stworzeniu i ulepszaniu cyfrowych zale\u017cno\u015bci [Zuboff 2019, Kreft 2022, Kreft 2023].<\/p>\n\n\n\n

M\u0142odsze pokolenia, a tak\u017ce wielu przedstawicieli starszych generacji, kt\u00f3rzy intensywnie korzystaj\u0105 z technologii cyfrowych, funkcjonuj\u0105 niejako w alternatywnej, wirtualnej rzeczywisto\u015bci [Twenge 2017]. Zjawisko to mo\u017cna obrazowo por\u00f3wna\u0107 do \u017cycia na odr\u0119bnym, cyfrowym kontynencie. \u015awiat cyfrowy w coraz wi\u0119kszym stopniu przenika i kszta\u0142tuje wsp\u00f3\u0142czesne spo\u0142ecze\u0144stwa. Symptomatycznym przyk\u0142adem globalnego zasi\u0119gu cyfryzacji jest sytuacja obserwowana podczas kryzysu migracyjnego w Europie. W obozach dla uchod\u017ac\u00f3w, opr\u00f3cz podstawowych potrzeb bytowych, niezwykle istotnym dobrem okaza\u0142y si\u0119 \u0142adowarki do telefon\u00f3w i dost\u0119p do elektryczno\u015bci [Gillespie, Osseiran, Cheesman 2018]. Paradoksalnie, w wielu krajach rozwijaj\u0105cych si\u0119, mimo brak\u00f3w w podstawowej infrastrukturze (szko\u0142y, drogi, opieka zdrowotna), obserwuje si\u0119 dynamiczny rozw\u00f3j sieci kom\u00f3rkowych i internetowych.<\/p>\n\n\n\n

Badacze spo\u0142eczni zajmuj\u0105cy si\u0119 zdrowiem psychicznym i rozwojem spo\u0142ecznym zwracaj\u0105 uwag\u0119 na korelacj\u0119 mi\u0119dzy upowszechnieniem smartfon\u00f3w a wzrostem liczby samob\u00f3jstw i pojawieniem si\u0119 nowych dysfunkcji rozwojowych, szczeg\u00f3lnie widocznych od oko\u0142o 2012 roku, szczeg\u00f3lnie u m\u0142odych os\u00f3b [Twenge, Joiner, Rogers, Martin 2018; Orben, Przybylski 2019]. Odporno\u015b\u0107 na technologie cyfrowe zdaje si\u0119 by\u0107 umiej\u0119tno\u015bci\u0105 bardzo po\u017c\u0105dan\u0105, poniewa\u017c nieuporz\u0105dkowane korzystanie z tych system\u00f3w wp\u0142ywa na spadek produktywno\u015bci w pracy, problemy w nawi\u0105zywaniu relacji i jest przeszkod\u0105 w zwyk\u0142ych, codziennych interakcjach. Z socjologii \u017cycia codziennego, z naszej praxis, widzimy, \u017ce jak dochodzi do jakiego\u015b ponad codziennego zdarzenia w przestrzeni spo\u0142ecznej, to odruchowo wyci\u0105gamy smartfon, aby to uwieczni\u0107, a dopiero w drugiej kolejno\u015bci reagujemy tak, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b reagowa\u0142aby sprzed ery smartfon\u00f3w. Coraz mniej posiadamy odruch\u00f3w wyobra\u017ani, wyuczonych i wypracowanych przed er\u0105 telefonii kom\u00f3rkowej, a coraz wi\u0119cej polegamy na urz\u0105dzeniach cyfrowych, kt\u00f3re poch\u0142aniaj\u0105 nasze codzienne \u017cycie. Nie potrafimy d\u0142ugo bez nich wytrzyma\u0107, dopominamy si\u0119 ich sta\u0142ej obecno\u015bci, a one naszej rekacji. To znaczy nie one, tylko tak zaprogramowane aplikacje, aby\u015bmy mieli smartfona w zasi\u0119gu wzroku, aby\u015bmy nie tracili pewno\u015bci, \u017ce mo\u017cemy w ka\u017cdej chwili z niego skorzysta\u0107, a on nas nie zawiedzie, nie zabraknie nam \u017ar\u00f3d\u0142a, nie zostaniemy odci\u0119ci od zasilania i od dost\u0119pu do Internetu.<\/p>\n\n\n\n

Nasza wytrzyma\u0142o\u015b\u0107, nasza absencja w sieci, informacje, co j\u0105 wzmacnia i informacje, co jest najskuteczniejszym zatrzymaniem wielkich mas ludzkich na cyfrowym kontynencie jest w tej chwili na wag\u0119 z\u0142ota. Informacja o naszej odporno\u015bci cyfrowej, co j\u0105 tworzy i destruuje jest obiektem zainteresowania wielu instytucji zaczynaj\u0105c od bezpiecze\u0144stwa a ko\u0144cz\u0105c na rozrywce. Odporno\u015b\u0107 cyfrowa, jako przedmiot bada\u0144 w naukach socjologicznych, zyskuje dlatego na znaczeniu. To poj\u0119cie, pocz\u0105tkowo kojarzone g\u0142\u00f3wnie z informatyk\u0105 i bezpiecze\u0144stwem danych, ewoluowa\u0142o, nabieraj\u0105c szerszego znaczenia socjologicznego [Choi, Glassman, Cristol 2017]. W tym kontek\u015bcie, odporno\u015b\u0107 cyfrowa odnosi si\u0119 do zdolno\u015bci jednostek, grup i spo\u0142ecze\u0144stw do adaptacji, radzenia sobie i prosperowania w obliczu wyzwa\u0144 i zagro\u017ce\u0144 zwi\u0105zanych z technologiami cyfrowymi [Frau-Meigs, O’Neill, Soriani, Tom\u00e9, 2017].<\/p>\n\n\n\n

Socjologiczna perspektywa odporno\u015bci cyfrowej obejmuje: odporno\u015b\u0107 jako zas\u00f3b spo\u0142eczny – postrzegana jako rodzaj kapita\u0142u spo\u0142ecznego, umo\u017cliwiaj\u0105cego radzenie sobie z wyzwaniami cyfrowego \u015bwiata; odporno\u015b\u0107 jako proces – ci\u0105g\u0142e uczenie si\u0119, adaptacja i reagowanie na zmieniaj\u0105ce si\u0119 zagro\u017cenia [Livingstone, Helsper, 2010]; odporno\u015b\u0107 jako zjawisko nier\u00f3wne – nier\u00f3wnomiernie roz\u0142o\u017cona w spo\u0142ecze\u0144stwie, prowadz\u0105ca do nowych form wykluczenia i marginalizacji [van Deursen, Helsper, 2015]; i odporno\u015b\u0107 jako kwestia polityki – wymagaj\u0105ca dzia\u0142a\u0144 na poziomie indywidualnym, spo\u0142ecznym i politycznym [Dutta, Geiger, Lanvin, 2015].<\/p>\n\n\n\n

Odporno\u015b\u0107 cyfrow\u0105 mo\u017cna tak\u017ce rozr\u00f3\u017cnia\u0107 w zale\u017cno\u015bci od perspektywy badawczej. W edukacji medialnej mo\u017ce to by\u0107 zdolno\u015b\u0107 do radzenia sobie z negatywnymi do\u015bwiadczeniami online lub offline z wykorzystaniem technologii cyfrowych. Z perspektywy spo\u0142ecznej mo\u017ce si\u0119 wyra\u017ca\u0107 w zdolno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa do utrzymania podstawowych funkcji spo\u0142ecznych, gospodarczych i politycznych w obliczu zak\u0142\u00f3ce\u0144 lub atak\u00f3w na infrastruktur\u0119 cyfrow\u0105. W perspektywie edukacyjnej mo\u017ce to by\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 bezpiecznego i odpowiedzialnego korzystania z technologii cyfrowych, w tym zdolno\u015b\u0107 do krytycznej oceny informacji online i ochrony w\u0142asnej prywatno\u015bci. Ta r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 definicji odzwierciedla z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 i wielowymiarowo\u015b\u0107 zjawiska odporno\u015bci cyfrowej w kontek\u015bcie socjologicznym [Scheerder, van Deursen, van Dijk 2017].<\/p>\n\n\n\n

Wielowymiarowo\u015b\u0107 zjawiska odporno\u015bci cyfrowej widoczna jest w braku jednolitej definicji, co prowadzi do r\u00f3\u017cnorodnych interpretacji w zale\u017cno\u015bci od kontekstu badawczego. W naukach socjologicznych mo\u017cna zaobserwowa\u0107 nast\u0119puj\u0105ce prawid\u0142owo\u015bci wyst\u0119puj\u0105ce w badaniach nad odporno\u015bci\u0105 cyfrow\u0105. Po pierwsze, jest ona \u015bci\u015ble powi\u0105zana z szerszymi koncepcjami odporno\u015bci spo\u0142ecznej i psychologicznej [Southwick, Bonanno, Masten, Panter-Brick, Yehuda 2014]. Po drugie, wyst\u0119puj\u0105 znacz\u0105ce dysproporcje w poziomie odporno\u015bci cyfrowej mi\u0119dzy grupami spo\u0142ecznymi, potencjalnie pog\u0142\u0119biaj\u0105c istniej\u0105ce nier\u00f3wno\u015bci [Payton, Hague 2010]. Po trzecie, rozw\u00f3j odporno\u015bci cyfrowej wymaga nie tylko umiej\u0119tno\u015bci technicznych, ale tak\u017ce kompetencji spo\u0142eczno-emocjonalnych i po czwarte, kontekst kulturowy odgrywa istotn\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu odporno\u015bci cyfrowej indywidualnej i grupowej.<\/p>\n\n\n\n

Badania nad odporno\u015bci\u0105 cyfrow\u0105 koncentruj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na dzieciach i m\u0142odzie\u017cy oraz roli os\u00f3b z ich otoczenia, takich jak nauczyciele i rodzice [Livingstone, Third 2017]. Kluczowe elementy budowania odporno\u015bci cyfrowej obejmuj\u0105 komunikacj\u0119 o problemach oraz proaktywne podej\u015bcie do ich rozwi\u0105zywania. Projekt EU Kids Online (2010-2020) wykaza\u0142, \u017ce poziom odporno\u015bci cyfrowej wzrasta z wiekiem, a wsparcie rodzic\u00f3w i edukacja cyfrowa odgrywaj\u0105 kluczow\u0105 rol\u0119 w jej kszta\u0142towaniu [Smahel, Machackova, Mascheroni, Dedkova, Staksrud, \u00d3lafsson, Livingstone, Hasebrink 2020]. Badacze podkre\u015blaj\u0105, \u017ce same umiej\u0119tno\u015bci techniczne s\u0105 niewystarczaj\u0105ce; krytyczne my\u015blenie i umiej\u0119tno\u015b\u0107 oceny informacji s\u0105 niezb\u0119dne dla budowania odporno\u015bci cyfrowej a kontekst spo\u0142eczny i wsparcie r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w r\u00f3wnie\u017c maj\u0105 istotne znaczenie. Badania pokazuj\u0105, \u017ce osoby o wy\u017cszym poziomie odporno\u015bci cyfrowej skuteczniej radz\u0105 sobie z cyberprzemoc\u0105 [Hinduja, Patchin 2017]. Rola rodzic\u00f3w jest tu kluczowa: ich aktywne zaanga\u017cowanie w cyfrowe aktywno\u015bci dzieci zwi\u0119ksza odporno\u015b\u0107, podczas gdy nadmierna kontrola mo\u017ce hamowa\u0107 jej rozw\u00f3j [Livingstone, Helsper 2008]. Badacze wskazuj\u0105 na potrzeb\u0119 pog\u0142\u0119bienia studi\u00f3w nad odporno\u015bci\u0105 cyfrow\u0105 w\u015br\u00f3d doros\u0142ych, senior\u00f3w i m\u0142odych doros\u0142ych [Schreurs, Quan\u2010Haase, Martin 2017].<\/p>\n\n\n\n

Rodzina pozostaje kluczowym \u015brodowiskiem w kszta\u0142towaniu odporno\u015bci cyfrowej dzieci. Cho\u0107 fundamentalne zasady wychowania nie uleg\u0142y zmianie, w ostatnich latach do procesu tego w\u0142\u0105czono narz\u0119dzia cyfrowe, takie jak tablety i smartfony [Marsh, Plowman, Yamada-Rice, Bishop, Scott 2016]. Badania pokazuj\u0105, \u017ce dzieci bardzo szybko i intuicyjnie ucz\u0105 si\u0119 obs\u0142ugi tych urz\u0105dze\u0144, co mo\u017ce prowadzi\u0107 do zmiany percepcji i interakcji z tradycyjnymi mediami. Powstaje pytanie o w\u0142a\u015bciwe podej\u015bcie do wychowania w erze cyfrowej. Czy nie zast\u0119pujemy tradycyjnego wychowania „cyfrowym”, gdzie urz\u0105dzenia elektroniczne pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 „cyfrowych nia\u0144”? Zjawisko to, okre\u015blane mianem „tata-tablet” lub „mama-tablet”, mo\u017ce prowadzi\u0107 do wykszta\u0142cenia si\u0119 „homo tabletis” – dziecka, dla kt\u00f3rego narz\u0119dzia cyfrowe zast\u0119puj\u0105 interakcje z biologicznymi rodzicami [Kucirkova, Radesky 2017].<\/p>\n\n\n\n

Najnowsze badania wskazuj\u0105, \u017ce \u015brednio dotykamy smartfona ponad 2000 razy na dob\u0119, a czas sp\u0119dzany przed ekranem wynosi \u015brednio 8 godzin lub wi\u0119cej. To rodzi pytania o jako\u015b\u0107 i cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 fizycznych interakcji z bliskimi. Mo\u017cna zada\u0107 pytanie ile by\u0142o takich interakcji i dotyku os\u00f3b najbli\u017cszych przed er\u0105 telefon\u00f3w kom\u00f3rkowych? Badacze alarmuj\u0105, \u017ce nadmierne korzystanie z narz\u0119dzi cyfrowych mo\u017ce mie\u0107 negatywny wp\u0142yw na rozw\u00f3j spo\u0142eczny, prowadz\u0105c do szeregu schorze\u0144 i zjawisk [Domingues\u2010Montanari 2017]. S\u0105 to mi\u0119dzy innymi:
\u2022 nieprawid\u0142owa postawa cia\u0142a (tzw. „smartfonowa twarz” i „sms-owa szyja\u201d);
\u2022 kr\u00f3tkowzroczno\u015b\u0107;
\u2022 nadwaga i oty\u0142o\u015b\u0107;
\u2022 cukrzyca typu 2;
\u2022 nadci\u015bnienie, zwi\u0119kszaj\u0105ce ryzyko zawa\u0142\u00f3w i udar\u00f3w;
\u2022 zaburzenia snu;
\u2022 wysoki poziom stresu;
\u2022 wyst\u0119powanie ryzykownych zachowa\u0144;
\u2022 demencja cyfrowa, dotykaj\u0105ca coraz m\u0142odsze osoby.
Te zjawiska podkre\u015blaj\u0105 potrzeb\u0119 \u015bwiadomego i zr\u00f3wnowa\u017conego podej\u015bcia do korzystania z technologii cyfrowych, szczeg\u00f3lnie w kontek\u015bcie wychowania i rozwoju m\u0142odego pokolenia [Spitzer 2012].<\/p>\n\n\n\n

Zjawisko socjalizacji cyfrowej wymaga dog\u0142\u0119bnej analizy teoretycznej i praktycznej, szczeg\u00f3lnie w kontek\u015bcie jej przebiegu i potencjalnego op\u00f3\u017aniania. Eksperci z r\u00f3\u017cnych dziedzin, w tym psychologii, psychiatrii, neurobiologii i socjologii, zalecaj\u0105 ostro\u017cne podej\u015bcie do wprowadzania technologii cyfrowych w \u017cycie dzieci. Jest to szczeg\u00f3lnie istotne, bior\u0105c pod uwag\u0119 to, \u017ce dzieci sp\u0119dzaj\u0105 obecnie w \u015bwiecie cyfrowych medi\u00f3w ponad dwukrotnie wi\u0119cej czasu ni\u017c w szkole. Skutki nadmiernej ekspozycji na media cyfrowe mog\u0105 obejmowa\u0107 zak\u0142\u00f3cenia rozwoju mowy, problemy z nauk\u0105 i koncentracj\u0105, zwi\u0119kszony poziom stresu, depresj\u0119, narastaj\u0105c\u0105 gotowo\u015b\u0107 do stosowania przemocy fizycznej [Rideout, Peebles, Mann, Robb 2021].<\/p>\n\n\n\n

Jaki jest przepis, aby zapobiec ca\u0142kowitemu zag\u0142\u0119bieniu si\u0119 w bezrefleksyjne \u017cycie cyfrowe? Manfred Spitzer pisze, \u017ce mo\u017cna si\u0119 ca\u0142kowicie odci\u0105\u0107 (jak podczas uzale\u017cnienia od narkotyk\u00f3w czy alkoholu), mo\u017cna permanentnie m\u00f3wi\u0107, uczy\u0107, u\u015bwiadamia\u0107 i mo\u017cna te\u017c pokazywa\u0107 w\u0142asnym przyk\u0142adem, jak wygl\u0105da alternatywa dla \u017cycia cyfrowego, czyli jak mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 powr\u00f3t do rzeczywisto\u015bci bez ca\u0142odobowej dost\u0119pno\u015bci, bez oddania siebie sieci. Im d\u0142u\u017cej trwa odci\u0119cie, \u017cycie offline, tym efekty s\u0105 lepsze [Spitzer 2016]. Szczeg\u00f3lny nacisk warto postawi\u0107 na dzieci i m\u0142odzie\u017c. Potrzeba jest widoczna szczeg\u00f3lnie dla tych dw\u00f3ch grup, poniewa\u017c to oni b\u0119d\u0105 za chwil\u0119 decydowa\u0107 o naszym \u015bwiecie. To oni s\u0105 najbardziej nara\u017ceni na ekspozycj\u0119 \u015bwiata cyfrowego, kt\u00f3ry mo\u017ce zaw\u0142adn\u0105\u0107 ich umys\u0142ami, nawykami, a kiedy tak si\u0119 stanie to nawet gdy uda si\u0119 przeci\u0105\u0107 ten w\u0119ze\u0142 gordyjski, to straconego czasu przed ekranem nic i nikt im ju\u017c nie wr\u00f3ci.<\/p>\n\n\n\n

To propozycje dla tych, kt\u00f3rzy ju\u017c s\u0105 zanurzeni w \u015bwiecie cyfrowym, ale nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 te\u017c o rodzicach, kt\u00f3rzy swoim dzieciom chc\u0105 od najm\u0142odszych lat \u015bwiadomie ogranicza\u0107 kontakt z mediami i w ten spos\u00f3b kszta\u0142towa\u0107 ich postawy wzgl\u0119dem u\u017cywania technologii. Potrzebna, jest taka socjalizacja cyfrowa, kt\u00f3ra pozwoli na zdobycie kompetencji, warto\u015bci i norm zwi\u0105zanych z funkcjonowaniem w przestrzeni wirtualnej i jednocze\u015bnie b\u0119dzie temu procesowi towarzyszy\u0142o stopniowe i kontrolowane wprowadzanie technologii cyfrowych, szczeg\u00f3lnie dla dzieci do 14 roku \u017cycia [Buckingham 2015]. Bardziej ograniczaj\u0105cym podej\u015bciem mo\u017ce tu by\u0107 op\u00f3\u017aniona socjalizacja cyfrowa. To bardziej restrykcyjne stanowisko, zak\u0142adaj\u0105ce \u015bwiadome odraczanie wprowadzania technologii cyfrowych w \u017cycie dzieci, cz\u0119sto do okresu nastoletnio\u015bci, w celu ochrony ich naturalnego rozwoju psychofizycznego i spo\u0142ecznego. Mniej stanowcz\u0105 propozycj\u0105 jest odporno\u015b\u0107 cyfrowa antycypuj\u0105ca. Skupia si\u0119 ona na przygotowaniu jednostki do przysz\u0142ych wyzwa\u0144 cyfrowego \u015bwiata, nawet przed bezpo\u015brednim kontaktem z nim. Obejmuje ona internalizacj\u0119 warto\u015bci, norm i umiej\u0119tno\u015bci niezb\u0119dnych do bezpiecznego i efektywnego funkcjonowania w \u015brodowisku cyfrowym. Rola os\u00f3b, kt\u00f3re maj\u0105 najwi\u0119kszy wp\u0142yw na socjalizacj\u0119 pokazuje, jak wa\u017cne jest znaczenie \u015bwiadomego i kontrolowanego procesu wprowadzania zw\u0142aszcza dzieci i m\u0142odzie\u017c, w \u015bwiat technologii cyfrowych, z uwzgl\u0119dnieniem ich dobrostanu psychicznego, fizycznego i spo\u0142ecznego.<\/p>\n\n\n\n

Bazuj\u0105c na socjalizacji cyfrowej antycypuj\u0105cej, mo\u017cna zdefiniowa\u0107 odporno\u015b\u0107 cyfrow\u0105 antycypuj\u0105c\u0105, jako proces internalizowania warto\u015bci, norm, wzorc\u00f3w zachowa\u0144 i umiej\u0119tno\u015bci zwi\u0105zanych z bezpiecznym i efektywnym funkcjonowaniem w \u015brodowisku cyfrowym, do kt\u00f3rego jednostka jeszcze w pe\u0142ni nie nale\u017cy, lub z kt\u00f3rym nie ma bezpo\u015bredniego kontaktu. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, wa\u017cny jest proces przyswojenia wiedzy o potencjalnych zagro\u017ceniach cyfrowych i sposobach ich unikania. Wzmocnieniem na pewno jest tu tak\u017ce rozwijanie krytycznego my\u015blenia i kszta\u0142towanie postawy odpowiedzialnego korzystania z technologii. To jest fundamentem wypracowania, zbudowania strategii radzenia sobie z negatywnymi do\u015bwiadczeniami w sieci. Elementem spajaj\u0105cym budow\u0119 antycypuj\u0105cej odporno\u015bci cyfrowej jest rozwijanie adaptacyjno\u015bci do szybko zmieniaj\u0105cego si\u0119 \u015brodowiska cyfrowego [d’Haenens, Vandoninck, Donoso 2013; Helsper, Eynon 2013].<\/p>\n\n\n\n

Op\u00f3\u017aniona socjalizacja cyfrowa to \u015bwiadomy i kontrolowany proces wprowadzania dziecka w \u015bwiat technologii cyfrowych. Okres ochronny, w kt\u00f3rym nie powinno si\u0119 wystawia\u0107 dziecka na ekspozycj\u0119 medi\u00f3w elektronicznych to czas od narodzin do 4 roku \u017cycia. Ca\u0142kowite wy\u0142\u0105czenie dziecka z kontaktu z mediami elektronicznymi jest tu postulatem trudnym do zrealizowania. Potem nast\u0119puje okres wprowadzaj\u0105cy do oko\u0142o 11-12 roku \u017cycia, gdzie poprzez na\u015bladowanie rodzic\u00f3w i nauczycieli dziecko uczy si\u0119 technologii cyfrowych, stopniowego i kontrolowanego ich u\u017cywania [Livingstone, Third 2017]. Wreszcie przychodzi okres \u015bwiadomego korzystania, najlepiej pod czujnym okiem rodzic\u00f3w, wychowawc\u00f3w. Wiek zaopatrywania dzieci w smartfony jest o kilka lat ni\u017cszy, ale w okresie gdzie przewidziana jest intensywniejsza edukacja cyfrowa w stale poszerzanych ramach zaufania i nabywania wiedzy musi w dalszym ci\u0105gu znajdowa\u0107 si\u0119 pod nadzorem rodzic\u00f3w. To wtedy w\u0142a\u015bnie jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 zbudowania odporno\u015bci cyfrowej na bazie wsp\u00f3\u0142pracy rodzic – dziecko i mo\u017ce wykszta\u0142ci\u0107 si\u0119 strategia radzenia sobie ze stresem bez uciekania si\u0119 do urz\u0105dze\u0144 elektrycznych [Przybylski, Weinstein 2017]. Bardzo wa\u017cne jest posiadanie przez dziecko najlepiej kilku alternatywnych aktywno\u015bci rozwijaj\u0105cych kreatywno\u015b\u0107 i umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142eczne poza \u015bwiatem cyfrowym. Nie bez znaczenia jest, \u017ce rodzice musz\u0105 stale podnosi\u0107 swoje kwalifikacje w kwestii narz\u0119dzi cyfrowych, \u015bledzi\u0107 najnowsze rozwi\u0105zania, aby nie straci\u0107 kontaktu z najwa\u017cniejszymi funkcjami i trendami, kt\u00f3rymi interesuj\u0105 si\u0119 ich podopieczni. Permanentna edukacja, uczenie przez ca\u0142e \u017cycie, ma jeszcze jeden istotny aspekt – rodzice powinni prowadzi\u0107 regularny monitoring, powinni umie\u0107 ocenia\u0107 wp\u0142yw technologii na rozw\u00f3j dziecka [Livingstone, Blum-Ross 2020]. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, op\u00f3\u017aniona socjalizacja cyfrowa zak\u0142ada, \u017ce poprzez kontrolowane wprowadzanie technologii cyfrowych, mo\u017cliwe jest wykszta\u0142cenie u m\u0142odych ludzi wi\u0119kszej odporno\u015bci na uzale\u017cnienia cyfrowe, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce m\u0142ody cz\u0142owiek osi\u0105gn\u0105\u0142 ju\u017c pewien poziom dojrza\u0142o\u015bci poznawczej i emocjonalnej.<\/p>\n\n\n\n

Badania wskazuj\u0105, \u017ce nadmierne korzystanie z technologii w m\u0142odym wieku mo\u017ce prowadzi\u0107 do problem\u00f3w ze snem, koncentracj\u0105, a nawet wp\u0142ywa\u0107 na rozw\u00f3j spo\u0142eczny i emocjonalny. Dlatego wielu ekspert\u00f3w opowiada si\u0119 za p\u00f3\u017aniejszym wprowadzaniem technologii cyfrowych, wskazuj\u0105c na wiek 13-14 lat jako optymalny moment, poniewa\u017c w tym wieku m\u0142odzie\u017c posiada ju\u017c rozwini\u0119te umiej\u0119tno\u015bci krytycznego my\u015blenia i zdolno\u015b\u0107 do podejmowania bardziej \u015bwiadomych decyzji. S\u0105 r\u00f3wnie\u017c lepiej przygotowani do radzenia sobie z potencjalnymi zagro\u017ceniami online, takimi jak cyberprzemoc, dezinformacja czy uzale\u017cnienie od technologii. Wprowadzenie technologii dopiero w tym wieku pozwala na bardziej zr\u00f3wnowa\u017cone korzystanie z niej, gdzie technologia staje si\u0119 narz\u0119dziem wspieraj\u0105cym rozw\u00f3j, a nie jego przeszkod\u0105. Oczywi\u015bcie, nie ma jednego uniwersalnego rozwi\u0105zania, a decyzja o wprowadzeniu dziecka w \u015bwiat cyfrowy powinna by\u0107 podejmowana indywidualnie, z uwzgl\u0119dnieniem jego dojrza\u0142o\u015bci i potrzeb. Niemniej jednak, warto rozwa\u017cy\u0107 argumenty za p\u00f3\u017aniejszym wprowadzaniem technologii, aby zapewni\u0107 dzieciom bezpieczne i zdrowe dzieci\u0144stwo w erze cyfrowej [Orben, Przybylski 2019]<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c, budowanie odporno\u015bci w kontek\u015bcie op\u00f3\u017anionej socjalizacji cyfrowej wymaga holistycznego podej\u015bcia, \u0142\u0105cz\u0105cego rozw\u00f3j umiej\u0119tno\u015bci emocjonalnych, spo\u0142ecznych i poznawczych. Eksperci zgadzaj\u0105 si\u0119, \u017ce kluczowe jest stworzenie silnych fundament\u00f3w odporno\u015bci psychicznej przed pe\u0142nym wprowadzeniem technologii cyfrowych, co mo\u017ce znacz\u0105co zmniejszy\u0107 ryzyko uzale\u017cnie\u0144 i negatywnych skutk\u00f3w nadmiernego korzystania z medi\u00f3w elektronicznych. W erze post\u0119puj\u0105cej cyfryzacji, odporno\u015b\u0107 cyfrowa staje si\u0119 kluczowym wyzwaniem dla spo\u0142ecze\u0144stw. M\u0142odsze pokolenia intensywnie korzystaj\u0105 z technologii, funkcjonuj\u0105c w wirtualnej rzeczywisto\u015bci. Badania wskazuj\u0105 na negatywne skutki nadmiernego korzystania z urz\u0105dze\u0144 cyfrowych, zw\u0142aszcza u m\u0142odych os\u00f3b. W tym kontek\u015bcie, op\u00f3\u017aniona socjalizacja cyfrowa, polegaj\u0105ca na \u015bwiadomym odraczaniu wprowadzania technologii w \u017cycie dzieci, zyskuje na znaczeniu. Badacze podkre\u015blaj\u0105 wag\u0119 budowania odporno\u015bci psychicznej i rozwijania umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych przed pe\u0142nym zanurzeniem w \u015bwiecie cyfrowym. Kluczowe jest \u015bwiadome i kontrolowane wprowadzanie dzieci w \u015bwiat technologii, z uwzgl\u0119dnieniem ich dobrostanu. Tylko takie podej\u015bcie mo\u017ce zapewni\u0107 bezpieczne i zdrowe dzieci\u0144stwo w erze cyfrowej. Fundamentaln\u0105 rol\u0119 w tym procesie odgrywa rodzina i edukacja.<\/p>\n\n\n\n

Dr Jakub Koper
Polskie Towarzystwo Cyfrowe<\/p>\n\n\n\n

Przypisy:<\/p>\n\n\n\n

1. Huntington, Samuel. Zderzenie cywilizacji. Warszawa: Muza, 1997.
2. Southwick, Steven i Charney DePierro. Odporno\u015b\u0107 psychiczna. Warszawa: PWN, 2024.
3. Boin, Arjen i Michel J. G. van Eeten. „The Resilient Organization.” Public Management Review 15, nr 3 (2013): 429-45.
4. Bartosiak, Jacek i Marek Budzisz. Armia Nowego Wzoru. Warszawa: Zona Zero, 2022.
5. Twenge, Jean M. iGen: Why Today\u2019s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy–and Completely Unprepared for Adulthood–and What That Means for the Rest of Us. Nowy Jork: Simon and Schuster, 2017.
6. Gillespie, Marie, Syntia Osseiran i Melissa Cheesman. „Syrian Refugees and the Digital Passage to Europe: Smartphone Infrastructures and Affordances.” Social Media + Society 4, nr 1 (2018): 2056305118764440.
7. Twenge, Jean M., Thomas E. Joiner, Megan L. Rogers i Gabrielle N. Martin. „Increases in Depressive Symptoms, Suicide-Related Outcomes, and Suicide Rates Among US Adolescents After 2010 and Links to Increased New Media Screen Time.” Clinical Psychological Science 6, nr 1 (2018): 3-17.
8. Orben, Amy i Andrew K. Przybylski. „The Association Between Adolescent Well-Being and Digital Technology Use.” Nature Human Behaviour 3, nr 2 (2019): 173-82.
9. Choi, Minha, Matthew Glassman i Debra Cristol. „What It Means to Be a Citizen in the Internet Age: Development of a Reliable and Valid Digital Citizenship Scale.” Computers & Education 107 (2017): 100-12.
10. Frau-Meigs, Divina, Brian O’Neill, Allesandra Soriani i Valentina Tom\u00e9. Digital Citizenship Education: Overview and New Perspectives. Strasburg: Rada Europy, 2017.
11. Livingstone, Sonia i Ellen Helsper. „Balancing Opportunities and Risks in Teenagers’ Use of the Internet: The Role of Online Skills and Internet Self-Efficacy.” New Media & Society 12, nr 2 (2010): 309-29.
12. van Deursen, Alexander J. A. i Ellen J. Helsper. „The Third-Level Digital Divide: Who Benefits Most from Being Online?” Communication and Information Technologies Annual (Studies in Media and Communications, Volume 10). Bingley: Emerald Group Publishing Limited, 2015, 29-52.
13. Dutta, Soumitra, Thierry Geiger i Bruno Lanvin. The Global Information Technology Report 2015. Genewa: World Economic Forum, 2015.
14. Scheerder, Annelies, Alexander van Deursen i Jan van Dijk. „Determinants of Internet skills, Uses and Outcomes. A Systematic Review of the Second-and Third-Level Digital Divide.” Telematics and Informatics 34, nr 8 (2017): 1607-24.
15. Southwick, Steven M., George A. Bonanno, Ann S. Masten, Catherine Panter-Brick i Rachel Yehuda. „Resilience Definitions, Theory, and Challenges: Interdisciplinary Perspectives.” European Journal of Psychotraumatology 5, nr 1 (2014): 25338. https:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/pmc\/articles\/PMC4185134\/ (dost\u0119p: 27 sierpnia 2024).
16. van Dijk, Jan A. G. M. „Digital Divide: Impact of Access.” The International Encyclopedia of Media Effects. 2017, 1-11. https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/314732108_Digital_Divide_Impact_of_Access (dost\u0119p: 27 sierpnia 2024).
17. Payton, Sara i Christine Hague. Digital Literacy Across the Curriculum. York: Futurelab, 2010. https:\/\/www.nfer.ac.uk\/media\/jnhety2n\/futl06.pdf (dost\u0119p: 24 sierpnia 2024).
18. Livingstone, Sonia i Alicia Blum-Ross. Parenting for a Digital Future: How Hopes and Fears about Technology Shape Children\u2019s Lives. Oxford: Oxford University Press, 2020.
19. Smahel, David, Hana Machackova, Gianluca Mascheroni, Lenka Dedkova, Elisabeth Staksrud, Kjartan \u00d3lafsson i inni. EU Kids Online 2020: Survey Results from 19 Countries. 2020. https:\/\/www.eukidsonline.ch\/files\/Eu-kids-online-2020-international-report.pdf (dost\u0119p: 23 sierpnia 2024).
20. Hinduja, Sameer i Justin W. Patchin. „Cultivating Youth Resilience to Prevent Bullying and Cyberbullying Victimization.” Child Abuse & Neglect 73 (2017): 51-62.
21. Livingstone, Sonia i Ellen J. Helsper. „Parental Mediation of Children’s Internet Use.” Journal of Broadcasting & Electronic Media 52, nr 4 (2008): 581-99.
22. Schreurs, Karine, Anabel Quan-Haase i Kim Martin. „Problematizing the Digital Literacy Paradox in the Context of Older Adults’ ICT Use: Aging, Media Discourse, and Self-Determination.” Canadian Journal of Communication 42, nr 2 (2017).
23. Marsh, Jackie, Lydia Plowman, Dixie Yamada-Rice, Jennifer C. Bishop i Faith Scott. „Digital Play: A New Classification.” Early Years 36, nr 3 (2016): 242-53.
24. Kucirkova, Natalia i Jenny Radesky. „Digital Media and Young Children\u2019s Learning: How Early Is Too Early and Why?” Review of Research in Education 41, nr 1 (2017): 239-57.
25. Domingues-Montanari, Suzana. „Clinical and Psychological Effects of Excessive Screen Time on Children.” Journal of Paediatrics and Child Health 53, nr 4 (2017): 333-38.
26. Spitzer, Manfred. Cyfrowa demencja. W jaki spos\u00f3b pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci. S\u0142upsk, 2013.
27. Rideout, Vicky J. i Michael B. Robb. The Common Sense Census: Media Use by Tweens and Teens. San Francisco: Common Sense Media, 2021. [invalid URL removed]
28. Spitzer, Manfred. Cyberchoroby. Jak cyfrowe \u017cycie rujnuje nasze zdrowie. S\u0142upsk, 2016.
29. Buckingham, David. „Defining Digital Literacy\u2014What Do Young People Need to Know about Digital Media?” Nordic Journal of Digital Literacy 10 (2015): 21-35.
30. d’Haenens, Leen, Sofie Vandoninck i Veronica Donoso. How to Cope and Build Online Resilience? EU Kids Online, 2013.
31. Helsper, Ellen J. i Rebecca Eynon. „Distinct Skill Pathways to Digital Engagement.” European Journal of Communication 28, nr 6 (2013): 696-713.
32. Livingstone, Sonia i Aleksandra Third. „Children and Young People\u2019s Rights in the Digital Age: An Emerging Agenda.” New Media & Society 19, nr 5 (2017): 657-70.
33. Przybylski, Andrew K. i Netta Weinstein. „A Large-Scale Test of the Goldilocks Hypothesis: Quantifying the Relations between Digital-Screen Use and the Mental Well-Being of Adolescents.” Psychological Science 28, nr 2 (2017): 204-15.
34. Orben, Amy i Andrew K. Przybylski. „The Association Between Adolescent Well-Being and Digital Technology Use.” Nature Human Behaviour 3, nr 2 (2019): 173-82.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W dyskursie publicznym XXI wieku odporno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie popularnym poj\u0119ciem, kiedy Amerykanie namacalnie przekonali si\u0119 11 wrze\u015bnia 2001 roku, \u017ce zderzenie cywilizacji jest realne i nieuniknione [Huntington 1997]. Wskutek tego i podobnych wydarze\u0144 i rosn\u0105cej roli medi\u00f3w zacz\u0119to coraz wi\u0119cej m\u00f3wi\u0107 i pisa\u0107 o ludzkiej wytrzyma\u0142o\u015bci i wytrzyma\u0142o\u015bci wsp\u00f3lnot narodowych. Temat ten wr\u00f3ci\u0142 ze […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[117,178,159,136],"tags":[113,182,126,180,179,84,181],"class_list":["post-2508","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-agenda-2040","category-dr-jakub-koper","category-media","category-projekty","tag-artykul-2","tag-cyfryzacja","tag-edukacja","tag-jakub-koper","tag-odpornosc-cyfrowa","tag-polska-agenda-odpornosci-cyfrowej-2040","tag-publikacja"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2508","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2508"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2508\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2730,"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2508\/revisions\/2730"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2508"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2508"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/cyfryzacja.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2508"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}