Stosowanie r\u00f3\u017cnych form dezinformacji nie jest zjawiskiem nowym. Za pomoc\u0105 spontanicznie powstaj\u0105cych i rozpowszechnianych \u201espiskowych” koncepcji cz\u0142onkowie spo\u0142eczno\u015bci ludzkich poszukiwali \u0142atwego wyt\u0142umaczenia spotykaj\u0105cych ich nieszcz\u0119\u015b\u0107 takich jak epidemie czy nieurodzaje. Nierzadko skutkiem rozpowszechniania takich wiadomo\u015bci by\u0142y ataki na grupy mniejszo\u015bciowe wewn\u0105trz tych spo\u0142eczno\u015bci, obarczane win\u0105 za niekorzystne wydarzenia. Celowe dezinformowanie za pomoc\u0105 wiadomo\u015bci \u201epodrobionych” by\u0142o z kolei stosowane i polecane przez teoretyk\u00f3w wojskowo\u015bci jako \u015brodek zyskania przewagi podczas dzia\u0142a\u0144 zbrojnych. Wraz z pojawieniem si\u0119 medi\u00f3w masowych w XIX w. fa\u0142szywe wiadomo\u015bci mog\u0142y zdobywa\u0107 du\u017co szerszy ni\u017c dot\u0105d rozg\u0142os, a odpowiednio \u201esprzedane” mog\u0142y by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em sukcesu gazety. Przyk\u0142adowo \u2013 potentat prasowy W.R. Hearst po zatoni\u0119ciu kr\u0105\u017cownika USS Maine w 1898 r. rozpocz\u0105\u0142 na \u0142amach swoich gazet kampani\u0119 obarczaj\u0105c\u0105 win\u0105 za to zdarzenie Hiszpan\u00f3w, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do wybuchu wojny ameryka\u0144sko-hiszpa\u0144skiej. Rozw\u00f3j Internetu, a zw\u0142aszcza medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych, by\u0142 pocz\u0105tkowo postrzegany jako swoista nadzieja dla demokracji, gdy\u017c dzi\u0119ki tym mediom sta\u0142o si\u0119 mo\u017cliwe szybkie mobilizowanie obywateli, a ruchy spo\u0142eczne uzyska\u0142y nowe mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania. Jednak\u017ce szybko okaza\u0142o si\u0119, \u017ce media te umo\u017cliwi\u0142y \u2013 cho\u0107by przez zastosowanie narz\u0119dzi targetowania psychologicznego takich jak rozwini\u0119te przez (nie)s\u0142awn\u0105 Cambridge Analytica \u2013 dotarcie do grup docelowych o okre\u015blonych preferencjach politycznych czy po prostu u\u017cytecznych z powodu podatno\u015bci na teorie spiskowe. Internet, a zw\u0142aszcza media spo\u0142eczno\u015bciowe, sta\u0142y si\u0119 aren\u0105 dzia\u0142a\u0144 w ramach tzw. konflikt\u00f3w asymetrycznych czy wojny hybrydowej. St\u0105d te\u017c pojawi\u0142y si\u0119 propozycje kontrolowania tre\u015bci rozpowszechnianych w Internecie za pomoc\u0105 narz\u0119dzi prawnych. Propozycje te jednak zawsze wymagaj\u0105 bardzo wszechstronnej analizy ze wzgl\u0119du na warto\u015b\u0107, jak\u0105 w systemie demokratycznym jest wolno\u015b\u0107 s\u0142owa. <\/p>\n\n\n\n
Po ujawnieniu pr\u00f3b wp\u0142ywania na wybory w Stanach Zjednoczonych w 2016 r. za pomoc\u0105 tre\u015bci rozpowszechnianych w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych wiod\u0105ce portale spo\u0142eczno\u015bciowe podj\u0119\u0142y dzia\u0142ania oparte na swego rodzaju samoregulacji, polegaj\u0105ce na modyfikacji algorytm\u00f3w, tak aby okre\u015blone niezweryfikowane tre\u015bci, nakierowane na zdobywanie liczby \u201eklikni\u0119\u0107”, by\u0142y mniej widoczne. Jednak\u017ce okres pandemii COVID-19 pokaza\u0142, \u017ce by\u0142y to dzia\u0142ania niewystarczaj\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n
Do ograniczania fake news\u00f3w <\/em>mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 wykorzysta\u0107 instytucje ju\u017c wyst\u0119puj\u0105ce w systemach prawnych, takie jak np. ochrona d\u00f3br osobistych na gruncie polskiego kodeksu cywilnego, lecz najcz\u0119\u015bciej oka\u017ce si\u0119 to ma\u0142o skuteczne, cho\u0107by z tego powodu, \u017ce nierzadko podmiot rozpowszechniaj\u0105cy te wiadomo\u015bci jest trudny do ustalenia. Ta trudno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 spot\u0119gowana na przez regulacje chroni\u0105ce anonimowo\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w prasowych.<\/p>\n\n\n\n Pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie UE pocz\u0105tkowo za pomoc\u0105 prawa krajowego pr\u00f3bowa\u0142y zmusza\u0107 portale spo\u0142eczno\u015bciowe do usuwania niepo\u017c\u0105danych tre\u015bci. W Niemczech w 2017 r. przyj\u0119to ustaw\u0119 federaln\u0105 Netzwerkdurchsetzungsgesetz <\/em>(NetZDG), nakazuj\u0105c\u0105 usuni\u0119cie przez portale spo\u0142eczno\u015bciowe maj\u0105ce wi\u0119cej ni\u017c 2 mln u\u017cytkownik\u00f3w tre\u015bci zg\u0142oszonych jako jednoznacznie nielegalne (offensichtlich rechtswidrigen Inhalt<\/em>) w ci\u0105gu 24 godzin, a w przypadkach budz\u0105cych w\u0105tpliwo\u015bci \u2013 w terminie do 7 dni, a w razie niewywi\u0105zania z tego \u2013 na podmiot mog\u0105 by\u0107 na\u0142o\u017cone kary pieni\u0119\u017cne w wysoko\u015bci do 50 mln euro. Przewidziano te\u017c gromadzenie usuni\u0119tych tre\u015bci na 10 tygodni w celach dowodowych. Ustawa ta wzbudza\u0142a niema\u0142e kontrowersje i wywo\u0142ywa\u0142a krytyczne komentarze zar\u00f3wno ze strony przedstawicieli organizacji mi\u0119dzynarodowych, jak i biznesu. We Francji z kolei na\u0142o\u017cono na dostawc\u00f3w us\u0142ug internetowych obowi\u0105zek informowania o podmiotach umieszczaj\u0105cych tre\u015bci sponsorowane w okresie wyborczym.<\/p>\n\n\n\n W okresie przed wyborami do Parlamentu Europejskiego zaplanowanymi na 2019 r. Komisja Europejska podj\u0119\u0142a dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do ograniczenia zjawiska fake news<\/em>, ale opieraj\u0105c si\u0119 przede wszystkim na wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aniu z dostawcami us\u0142ug internetowych. Jednym ze skutk\u00f3w tych dzia\u0142a\u0144 by\u0142o przygotowanie we wrze\u015bniu 2018 r. kodeksu post\u0119powania w zakresie zwalczania dezinformacji, kt\u00f3ry zosta\u0142 podpisany przez takie podmioty jak Google, Facebook, Twitter, Mozilla i Microsoft, a zatwierdzony przez Komisj\u0119 Europejsk\u0105. Zawiera\u0142 on wskazanie dobrowolnych obowi\u0105zk\u00f3w, w zakresie przeciwdzia\u0142ania dezinformacji, kt\u00f3re przyj\u0119li na siebie sygnatariusze. Fala dezinformacji \u2013 zwana \u201einfodemi\u0105” \u2013 w okresie epidemii COVID-19, a p\u00f3\u017aniej wykorzystywanie fa\u0142szywych wiadomo\u015bci w zwi\u0105zku z tocz\u0105cym si\u0119 na pe\u0142n\u0105 skal\u0119 od lutego 2022 r. konfliktem w Ukrainie \u2013 sk\u0142oni\u0142y instytucje UE do modyfikacji podej\u015bcia i wykorzystania hard law<\/em>, cho\u0107 nie zrezygnowano te\u017c z soft law<\/em>.<\/p>\n\n\n\n W grudniu 2020 r. przedstawiony zosta\u0142 projekt kompleksowej regulacji, kt\u00f3ra przyj\u0119ta zosta\u0142a 19 pa\u017adziernika 2022 r. jako Rozporz\u0105dzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022\/2065 w sprawie jednolitego rynku us\u0142ug cyfrowych oraz zmiany dyrektywy 2000\/31\/WE (AUC). Rozporz\u0105dzenie to z natury rzeczy wi\u0105\u017ce wszystkie podmioty dzia\u0142aj\u0105ce w UE, maj\u0105c by\u0107 bezpo\u015brednio \u2013 i jednolicie \u2013 stosowane w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach cz\u0142onkowskich. Moment rozpocz\u0119cia stosowania wi\u0119kszo\u015bci jego przepis\u00f3w zosta\u0142 wyznaczony na 17 lutego 2024 r. Adresatami obowi\u0105zk\u00f3w wskazanych w tym akcie unijnego prawa wt\u00f3rnego s\u0105 \u201edostawcy us\u0142ug po\u015brednich”, tzn. us\u0142ug \u201ezwyk\u0142ego przekazu”, \u201ecatchingu” oraz \u201ehostingu”. Wszystkie te podmioty maj\u0105 obwarowany karami administracyjnymi obowi\u0105zek podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144 zmierzaj\u0105cych do usuni\u0119cia tre\u015bci nielegalnych, kt\u00f3re zosta\u0142y zdefiniowane jako informacje niezgodne \u201ez prawem Unii lub z prawem jakiegokolwiek pa\u0144stwa cz\u0142onkowskiego, kt\u00f3re jest zgodne z prawem Unii” (art. 3 lit. h AUC). Jak zauwa\u017caj\u0105 eksperci, niejednolito\u015b\u0107 unormowa\u0144 pa\u0144stw cz\u0142onkowskich w kwestii legalno\u015bci okre\u015blonych tre\u015bci mo\u017ce spowodowa\u0107, \u017ce w jednych pa\u0144stwach cz\u0142onkowskich okre\u015blone tre\u015bci zostan\u0105 usuni\u0119te, podczas gdy w innych b\u0119d\u0105 ca\u0142y czas dost\u0119pne.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z rozporz\u0105dzeniem 2022\/2065 dalsze obowi\u0105zki spoczywaj\u0105 na dostawcach us\u0142ug hostingu, a w\u015br\u00f3d nich zw\u0142aszcza na \u201ebardzo du\u017cych platformach internetowych” (very large online platform<\/em>, VLOP) oraz \u201ebardzo du\u017cych wyszukiwarkach internetowych” (very large online search engine<\/em>, VLOSE) \u2013 maj\u0105cych \u201e\u015bredni\u0105 liczb\u0119 miesi\u0119cznie aktywnych odbiorc\u00f3w us\u0142ugi w Unii wynosz\u0105c\u0105 co najmniej 45 mln” (art. 33 ust. 1 AUC). Rozporz\u0105dzenie stanowi, \u017ce \u015bwiadczenia dostawc\u00f3w platform internetowych na rzecz odbiorc\u00f3w \u201ecz\u0119sto przekazuj\u0105cych oczywi\u015bcie nielegalne tre\u015bci” maj\u0105 by\u0107 zawieszane \u201ena rozs\u0105dny czas i po wydaniu uprzedniego ostrze\u017cenia” (art. 23 ust. 1), cho\u0107 nie wskazano, co w tym kontek\u015bcie oznacza cz\u0119ste umieszczanie takich tre\u015bci, a jedynie okre\u015blono kryteria, kt\u00f3rymi ma si\u0119 kierowa\u0107 dostawca, zawieszaj\u0105c \u015bwiadczenie us\u0142ug (art. 23 ust. 3).<\/p>\n\n\n\n Podmioty b\u0119d\u0105ce dostawcami bardzo du\u017cych platform lub wyszukiwarek musz\u0105 prowadzi\u0107 identyfikacj\u0119, ocen\u0119 i analiz\u0119 \u201eryzyka systemowego”, do kt\u00f3rego nale\u017cy \u201eryzyko wyst\u0105pienia faktycznych lub przewidywalnych negatywnych skutk\u00f3w dla dyskursu obywatelskiego i proces\u00f3w wyborczych oraz dla bezpiecze\u0144stwa publicznego” (art. 34 ust. 1 lit. c AUC). Ten rodzaj ryzyka systemowego w jasny spos\u00f3b odnosi si\u0119 do dezinformacji. Chocia\u017c wcze\u015bniej Komisja Europejska podj\u0119\u0142a pr\u00f3b\u0119 zdefiniowania tego zjawiska, to w samym rozporz\u0105dzeniu brak takiej definicji, co niekiedy uznaje si\u0119 za mankament tego aktu. Skupiono si\u0119 natomiast na skutkach regulowanego fenomenu, wskazuj\u0105c w motywie 95, \u017ce dezinformacja \u201ew spos\u00f3b realny i przewidywalny wp\u0142ywa negatywnie na zdrowie publiczne, bezpiecze\u0144stwo publiczne, dyskurs obywatelski, udzia\u0142 w \u017cyciu politycznym i r\u00f3wno\u015b\u0107”. Odwo\u0142anie si\u0119 do zdrowia publicznego wskazuje, \u017ce prawodawca unijny wychodzi\u0142 od do\u015bwiadcze\u0144 zwi\u0105zanych z fake news <\/em>w czasie pandemii COVID-19. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce rozporz\u0105dzenie zakazuje targetowanej reklamy, wykorzystuj\u0105cej profilowanie danych wra\u017cliwych, a wi\u0119c informacji odno\u015bnie do pochodzenia etnicznego lub rasowego, przekona\u0144 religijnych lub \u015bwiatopogl\u0105dowych, pogl\u0105d\u00f3w politycznych, jak te\u017c przynale\u017cno\u015bci do zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych (art. 26 ust. 3 w zw. z art. 9 ust. 1 Og\u00f3lnego rozporz\u0105dzenia o ochronie danych).<\/p>\n\n\n\n \u201eWalka” z dezinformacj\u0105 zacz\u0119\u0142a by\u0107 prowadzona r\u00f3wnie\u017c na obszarze prawa karnego. Nie jest to zjawisko nowe, gdy\u017c ju\u017c w przedwojennym polskim kodeksie karnym z 1932 r. znajdowa\u0142 si\u0119 art. 170 zawieraj\u0105cy przest\u0119pstwo publicznego rozpowszechniania fa\u0142szywych wiadomo\u015bci \u201emog\u0105cych wywo\u0142a\u0107 niepok\u00f3j publiczny”. By\u0142o ono zagro\u017cone kar\u0105 aresztu (l\u017cejsz\u0105 ni\u017c kara pozbawienia wolno\u015bci) do lat dw\u00f3ch oraz grzywny. Podejmuj\u0105c t\u0119 kwesti\u0119, trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce w latach 30., kiedy ta regulacja powstawa\u0142a, mo\u017cliwo\u015bci publicznego rozpowszechnienia wiadomo\u015bci na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 by\u0142y ograniczone, gdy\u017c najcz\u0119\u015bciej wymaga\u0142y dost\u0119pu do massmedi\u00f3w. Obecnie natomiast rozpowszechni\u0107 w taki spos\u00f3b wiadomo\u015b\u0107 mo\u017ce niemal ka\u017cdy, a wystarczaj\u0105 do tego konta na mediach spo\u0142eczno\u015bciowych. Wobec tego wp\u0142yw takiej regulacji, jak zawarta w kodeksie karnym z 1932 r., na wolno\u015b\u0107 wypowiedzi by\u0142by dzisiaj z pewno\u015bci\u0105 wi\u0119kszy ni\u017c 90 lat temu. Regulacja ta jest r\u00f3wnie\u017c problematyczna z punktu widzenia dzisiejszych standard\u00f3w redakcji przepis\u00f3w prawa karnego oraz ochrony wolno\u015bci s\u0142owa. Problematyczna dlatego, \u017ce dotyczy wiadomo\u015bci, kt\u00f3re nie tyle wywo\u0142a\u0142y niepok\u00f3j publiczny, ile potencjalnie mog\u0142y go wywo\u0142a\u0107, a uznanie okre\u015blonych wiadomo\u015bci za maj\u0105ce potencja\u0142 do wywo\u0142ania niepokoju zawsze jest kwesti\u0105 oceny. Jednak\u017ce niekt\u00f3rzy europejscy ustawodawcy wydaj\u0105 si\u0119 i\u015b\u0107 w podobnym kierunku, jak polski prawodawca mi\u0119dzywojenny. W listopadzie 2021 r. zmieniono art. 191 greckiego kodeksu karnego, kt\u00f3ry zawiera\u0142 przest\u0119pstwo o nast\u0119puj\u0105cym typie podstawowym: \u201eKto publicznie lub za po\u015brednictwem Internetu szerzy lub w jakikolwiek spos\u00f3b rozpowszechnia fa\u0142szywe wiadomo\u015bci, mog\u0105ce wywo\u0142a\u0107 zaniepokojenie lub strach opinii publicznej albo zachwia\u0107 zaufaniem spo\u0142ecznym do gospodarki narodowej, zdolno\u015bci obronnych pa\u0144stwa lub zdrowia publicznego, podlega karze pozbawienia wolno\u015bci na co najmniej trzy miesi\u0105ce i grzywnie”. Dziennikarze protestowali, \u017ce wprowadzona regulacja wywo\u0142a tzw. efekt mro\u017c\u0105cy (chilling effect<\/em>), polegaj\u0105cy na swego rodzaju autocenzurze w postaci unikania umieszczenia okre\u015blonych informacji w obawie przed odpowiedzialno\u015bci\u0105 karn\u0105. Ostatecznie przytoczona artyku\u0142 zosta\u0142 ponownie znowelizowany w grudniu 2022 r. W S\u0142owacji Ministerstwo Sprawiedliwo\u015bci pod koniec 2021 r. zaproponowa\u0142o wprowadzenie karalno\u015bci rozpowszechniania fake news<\/em> w ramach projektu du\u017cej nowelizacji kodeksu karnego, przy czym podobnie jak w Grecji, odpowiedzialno\u015b\u0107 karna dotyczy\u0107 mia\u0142a tre\u015bci, kt\u00f3re jedynie potencjalnie mog\u0142y wywo\u0142a\u0107 okre\u015blone skutki, a przy tym jeszcze proponowany przepis odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do niedopuszczalnego w prawie karnym wnioskowania z analogii, gdy\u017c mowa by\u0142a o dopuszczeniu si\u0119 pope\u0142nienia \u201einnych podobnych czyn\u00f3w”. Pod wp\u0142ywem krytyki s\u0142owackie ministerstwo wycofa\u0142o si\u0119 z koncepcji penalizacji fake news <\/em>we wrze\u015bniu 2022 r. Pomin\u0119 tutaj kwesti\u0119 unormowa\u0144 wprowadzanych w pa\u0144stwach, kt\u00f3rych nie mo\u017cna nazwa\u0107 demokracjami liberalnymi. Do\u015b\u0107 jednak wspomnie\u0107 o penalizacji rozpowszechniania fake news<\/em> i tre\u015bci odznaczaj\u0105cych si\u0119 brakiem szacunku dla w\u0142adz i symboli pa\u0144stwowych w Rosji oraz surowej odpowiedzialno\u015bci karnej za rozpowszechnianie okre\u015blonych komunikat\u00f3w \u2013 w tym wp\u0142ywaj\u0105cych na wybory i referenda \u2013 w Singapurze. W obu przypadkach odno\u015bne regulacje zosta\u0142y wprowadzone w 2019 r.<\/p>\n\n\n\n Pod wp\u0142ywem przebiegu kampanii wyborczej w USA w 2016 r., a nast\u0119pnie fali niesprawdzonych informacji rozpowszechnianych w okresie epidemii COVID-19 oraz dezinformacji wykorzystywanej jako element tzw. dzia\u0142a\u0144 hybrydowych podczas konfliktu w Ukrainie \u2013 fake news <\/em>coraz bardziej staje si\u0119 fenomenem prawnym, a nie wy\u0142\u0105cznie politycznym czy socjologicznym. Wszelkie pr\u00f3by ograniczenia rozpowszechniania tego typu informacji za pomoc\u0105 \u015brodk\u00f3w prawnych w mniejszym czy wi\u0119kszym stopniu ingeruj\u0105 w wolno\u015b\u0107 wypowiedzi. Dotyczy to tak\u017ce przepis\u00f3w rozporz\u0105dzenia 2022\/2065, cho\u0107 prawodawca unijny pr\u00f3bowa\u0142 znale\u017a\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy t\u0105 wolno\u015bci\u0105 a ograniczeniem wp\u0142ywu fake news <\/em>na wybory polityczne spo\u0142ecze\u0144stwa. Praktyka stosowania tych nowych przepis\u00f3w poka\u017ce dopiero czy to si\u0119 rzeczywi\u015bcie uda\u0142o. W pa\u0144stwie demokratycznym, uznaj\u0105cym warto\u015b\u0107 pluralizmu opinii za cen\u0119 dopuszczenia pogl\u0105d\u00f3w prowokacyjnych albo wr\u0119cz g\u0142upich, pr\u00f3by zwalczania fake news <\/em>za pomoc\u0105 prawa karnego, z natury rzeczy mocno ingeruj\u0105cego w wolno\u015b\u0107 jednostki, musi wzbudza\u0107 uzasadnione obiekcje.<\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/p>\n\n\n\n